اصول مسائل اخلاقي در قرآن

در پاسخ به اين پرسش که فروع ومسايل گوناگون اخلاقي را مي‌شود به اصول کلي چند باز گرداند و يا چنين چيزي امکان پذير نيست و بر فرض امکان، آن اصول چيستند و کدامند؟ از ديدگاه‌هاي مختلف مي‌توان ياد کرد. برخي بر آنند که فروع و افعال اخلاقي به قدر‌ي گوناگون و متنوع است که امکان بازگرداندن آن‌ها به اصول معدود و معين ميسر نيست. شمار ديگر از مکاتب و عالمان اخلاقي نيز کوشيده‌اند براي مسائل اخلاقي اصولي را مشخص کنند که به تبيين شماري از مهمترين آن ديدگاه‌ها مي‌پردازيم.

1. ديدگاه سقراطي افلاطوني

پاره‌اي از فيلسوفان يوناني، فضايل اخلاقي را به چهار اصل بر مي‌گردانند.

بنياد گذار اين مکتب سقراط، فيلسوف يوناني است. او معتقد بود، فضيلت مساوي با دانش و حکمت است. آگاهي بر اين که از چه چيزي بايد ترسيد و از چه چيزي نبايد ترسيد، شجاعت است؛ يعني ملکه و صفت شجاعت را در نفس پديد مي‌آورد.

آگاهي به آرزوها و تمناهاي نفساني و شناخت ان چه با طبع و نفس آدمي سازگار است، عفت خوانده مي‌شود.

آگاهي به قواعد و چگونگي روابط بايسته و نبايسته مردم نسبت به يکديگر، عدالت ناميده مي‌شود.

علم و آگاهي ويژه اي که دارنده آن افزون بر آگاهي و کارداني قدرت تشخيص حق و کاربرد دانش خود در مسير حق و عدالت را داشته باشد، حکمت گفته مي‌شود.

بدين ترتيب علم، عام و حکمت خاص‌تر از آن است؛ زيرا علم را مي‌شود در راه صحيح و درست و نيز راه نادرست به کار برد، اما حکمت عبارت است از دانشي که در راه صحيح به کار برده شود.

چکيده ديدگاه واصول اخلاقي سقراطي را بدين‌گونه بيان کرده‌اند:

«انسان جوياي خوشي وسعادت است وجزاين تکليفي ندارد؛ اما خوشي با استيفاي لذات وشهوات به دست نمي‌آيد؛ بلکه به وسيله جلوگيري ازخواهش‌هاي نفساني بهتر ميسر مي‌گردد و سعادت افراد در ضمن سعادت جماعت است و بنابراين سعادت هرکس در اين است که وظايف خود را نسبت به ديگران انجام دهد و چون نيکوکاري بسته به تشخيص نيک و بد، يعني دانايي است بالاخره فضيلت به طور مطلق جز دانش و حکمت چيزي نيست. اما دانش چون در مورد ترس و بي‌باکي، يعني علم بر اين‌که از چه بايد ترسيد و از چه نبايد ترسيد ملحوظ شود، شجاعت است و چون در رعايت مقتضيات نفساني به کار رود عفت خوانده مي‌شود و هرگاه علم به قواعدي که حاکم بر روابط مردم بر يکديگر مي‌باشد منظور گردد، عدالت است. و اگر وظايف انسان نسبت به خالق در نظرگرفته شود دينداري و خداپرستي است و اين فضايل پنج‌گانه يعني حکمت و شجاعت و عفت و عدالت و خداپرستي اصول اولي اخلاق سقراطي بوده است.»(1)

بسياري از انديشمندان مسلمان اين نظريه اخلاقي را پذيرفته و آيات و رواياتي در تأييد و تثبيت آن سراغ گرفته و با ارائه توضيحات و استدلال‌هايي از آن دفاع کرده‌اند. از جمله استدلال‌هاي عالمان مسلمان در اثبات اين نظريه آن است که مي‌گويند؛ نفس انسان داراي سه نيرو و قوه است:

4. قوه عدالت. به اين معنا که اگر قوه غضبيه و شهويه انسان تحت فرمان قوه مدرکه (که خوب و بد را تشخيص مي‌دهد) در آيد عدالت حاصل مي‌شود.

چنان که حالت اعتدال هر يک از قواي سه گانه اگر نسبت به خود آنان در نظر گرفته شود به ترتيب:

شماري از انديشه گران مسلمان بر اين باورند که تقسيم فضايل به چهار اصل ياد شده «ريشه اسلامي مسلمي ندارد بلکه نتيجه الهام‌هايي است که دانشمندان اسلامي از کلمات حکماي يوناني گرفته و آن را تکميل کرده اند.»(2)

آنان باور دارند که استدلال به نصوص روايي نيز نادرست است؛ زيرا رواياتي که براي اثبات اين نظريه به آنان استدلال شده است، گذشته از اين که مطابقت کامل با اين ديدگاه ندارند از نظر سند نيز دچار ضعف اند.(3)

گذشته از اين، ديدگاه سقراط دچار ضعف‌ها و کاستي‌هايي است از جمله:

1. جامع نبودن: پاره‌اي ازصفات نفساني چون حسن ظن که قطعاً از فضايل است تحت هيچ يک از اصول پيش گفته سقراطي، جاي نمي‌گيرد؛ زيرا اگر بنا باشد در حوزه‌ي يکي از آن چهار اصل قرار بگيرد بايد زير مجموعه حکمت باشد در حالي که چنين نيست؛ زيرا حکمت يعني تشخيص صحيح واقعيات و اين غير از ظن است به ويژه اگر فرض کنيم قرائن ظني بر صدور گناه از کسي وجود دارد ولي شخصي صاحب ملکه حسن ظن آن قراين را ناديده مي‌گيرد؛ يعني کاري برخلاف حکمت انجام مي‌دهد. همچنين صبر در مصائب و شکر در برابر نعمت‌ها از فضايل به شمار مي‌رود با اين که تحت قلمرو هيچ يک از اصول چهارگانه نمي‌گنجد.

2. تفاوت حکمت و اخلاق: حکمت را جزء يکي از اصول اخلاقي شمردن صحيح نيست؛ زيرا اخلاق مربوط به عواطف، غرايز و احساسات و ملکات نفس است نه ادراکات عقلي، به ديگر سخن، اخلاق، کيفيتي است عارض بر اميال و غرائز، حال آن که قوه عقلاني راهنمايي اين غرايز است و اداراک کننده‌ي آن‌ها.

3. پسنديده نبودن هميشگي حد وسط: بر پايه ديدگاه سقراطي، فضايل اخلاقي هماره با حد وسط، ميانه‌روي و پرهيز از افراط و تفريط است، حال آن که حکمت و قوه عقليه هرچه بيشتر باشد بهتر است. از همين سبب به رسول خدا(ص) عقل کل گفته مي‌شود. و غير از رسول خدا نيز هرکس که عقل افزون‌تر داشته باشد، بر سايرين برتري دارد، بر همين اساس بايد گفت:

اين که مرحله افراط قوه عقليه را «جربزه» دانسته‌اند، نادرست است؛ زيرا جربزه از زيادي عقل و ادراک بر نمي‌خيزد؛ بل ناشي از نوع کجروي، اشتباه و اغراق در مسايل است که بر اثر عجله در قضاوت يا مانند آن پيش مي‌آيد.

چنان که درباره «عدالت» اگر انظلام را جانب افراط آن بدانيم درست نمي‌نمايد؛ زيرا انظلام هرگز از عدالت نيست؛ بل از مقوله ديگر است.(4)

2. ديدگاه ديگر درباره اصول اخلاقي به ويژه اصول اخلاقي ديني و قرآني اين است که مسايل اخلاقي به يکي از چهار محور زير بر مي‌گردد:

1. مسايل اخلاقي که به شيوه و نحوه ارتباط مخلوق با خالق بر مي‌گردد، مانند: شکر، خضوع، رضا، تسليم و...

2. مسايل اخلاقي که به شيوه و نحوه ارتباط دروني خلق با يکديگر بر مي‌گردد مانند: تواضع، فروتني، ايثار، محبت، خوش رويي، همدردي، همدلي و...

3. مسايل اخلاقي که به شيوه و نحوه ارتباط فرد، با خويشتن وي بر مي‌گردد. مانند: تزکيه قلب از حسد، کينه، حرص و طمع، بخل، صبر و شکيبايي و...

4. مسايل اخلاقي که به شيوه و نحوه ارتباط انسان با جهان طبيعت بر مي‌گردد. مانند: پرهيز از اسراف و تبذير، حفظ طبيعت، اعمار زمين، حفظ محيط زيست و...

رهيافت به اين اصول و مطابق با دسته‌بندي ياد شده با در نظر داشت سبک بياني قرآن به طور يک‌جاي و منسجم ميسر نيست؛ زيرا اين مسايل نه به صورت سيستماتيک و منسجم در يک جا، بل به صورت پراکنده و در آيات و سوره‌هاي مختلف آمده است. اما با يک نظر کلي و مجموعي به تمام آن‌چه درباره اخلاق و در قرآن کريم آمده است مي‌شود اين اصول را استنباط کرد و فهميد.(5)

3. در تقسيم‌بندي ديگر، مسايل و فروع اخلاقي در ديدگاه قرآني به پنج محور و اصل قابل بازگشت است:

فروع اخلاق فردي، خانوادگي، اجتماعي، دولتي و ديني و آياتي را که به هر يک از اين فروع اشاره دارند بدين صورت مي‌توان فهرست کرد.(6)

اخلاق فردي (بايدها)

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	علم آموزي (عمومي)	نحل/ 43؛ انبياء/7
2	آموزش اخلاقي	توبه/122
3	تهذيب اخلاقي	توبه/108؛ بلد/11ـ17؛ عنکبوت/69؛ محمد/17؛ ليل/4ـ10
4	طهارت نفس	شمس/9ـ10؛ شعراء/87ـ89؛ ق/31ـ33
رديف	خلق	مستندات قرآني
5	استقامت	فصلت/6؛ هود/112
6	عفت	نور/30ـ31،33،60؛ مؤمنون/1ـ7؛ احزاب/32ـ33
7	مخالفت با هواي نفس	نازعات/40ـ41؛ ص/26؛ نساء/135
8	امتناع از شهوت خرج و شکم	بقره/183ـ185، 187و222
9	فروبردن خشم	آل‌عمران/134
10	راستي	توبه/119؛ احزاب/70؛ زمر/33
11	تواضع و فروتني	لقمان/19؛ فرقان/63
12	پاي‌بندي به احکام الهي	حجرات/12و6؛ نساء/94
13	پرهيز از سوء ظن	اسراء/36
14	صبر و پايداري	مدثر/7 ؛ نحل/127؛ آل‌عمران/200؛ بقره/214؛ عنکبوت/1ـ3،10 آل‌عمران/186؛ بقره/155
15	پيروي از الگوهاي حسنه	احقاف/35؛ احزاب/21؛ صف/14
16	ميانه روي	اسراء/110؛ فرقان/67؛ اسراء/29؛ الرحمن/7ـ9
17	عمل صالح	هود/7؛ کهف/7؛ ملک/2
18	شتاب در کار نيک	بقره/148؛ مائده/48
19	خوب گوش دادن و پيروي کردن	زمر/17ـ 18
20	اخلاص نيت	بقره/272؛ نساء/114

اخلاق فردي (نبايد‌ها)

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	خودکشي، ناقص کردن و تغيير دادن عضو	بقره/195؛ نساء/29؛ روم/30؛ نساء/119
2	دروغ	حج/30؛ نحل/105
3	نفاق	بقره/204ـ206
4	تناقض گفتار و رفتار	بقره/44؛ صف/2ـ3
5	بخل	حشر/9؛ بقره/268؛ نساء/37
6	اسراف	اسرار/26ـ27
7	رياء	نساء/38؛ ماعون/4ـ7
8	خودبيني	لقمان/18؛ اسرار/37
9	تکبر و عجب	نحل/23ـ نساء/49؛ نجم/32
رديف	خلق	مستندات قرآني
10	تفاخر به علم و قدرت	کهف/32ـ42؛ قصص/78؛ غافر/83
11	دلبستگي به دنيا	کهف/28؛ طه/131
12	حسد و طمع	نساء/54 و 32
13	افسوس	آل‌عمران/153؛ حديد/23
14	زنا	اسرار/32؛ نور/2
15	شرب خمر و اعمال لهو و خبائث	مائده/90ـ91؛ اعراف/157؛ بقره/173
16	آلودگي اخلاقي جسمي	توبه/108؛ مدثر/4ـ5
17	کسب و داد وستد حرام	نساء/29؛ بقره/188و275ـ276؛ نساء/6و10؛ بقره/174؛ نور/33
18	سوء مديريت	نساء/5

اخلاق فردي

استفاده و بهره وري از نعمت‌هاي حلال (مائده 88-87 / بقره 172 – اعراف 26 – 31-32).

مخالفت از روي اضطرار: خوردن محرمات در حال اضطرار (انعام 119- بقره 173)

اخلاق خانوادگي (بايدها)

بايدهاي ميان زن و شوهر

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	پيوندهاي حرام	نساء/22ـ24؛ بقره/221؛ نور/3
2	پيوندهاي حلال	نساء/24ـ25؛ مائده/5
3	خصلت‌هاي نيک زن	نساء/34؛ تحريم/5؛ احزاب/28ـ29
4	رضايت زن	نساء/19؛ بقره/232
رديف	خلق	مستندات قرآني
5	مهريه زن	نساء/4و24؛ مائده/5
6	شرايط چند همسري	نساء/6

ب ـ روابط زن و شوهر

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	رابطه مقدس و محترم	نساء/1
2	اهداف ازدواج (مودت و رحمت)	روم/21
3	هدف ازدواج (تکثير نسل)	بقره/223؛ نحل/72
4	تساوي در حقوق و تکاليف	بقره/228؛ نساء/34
5	مشورت و هم‌فکري	بقر/233
6	تعامل انساني	طلاق/6
7	معاشرت به معروف	نساء/19و129
8	اصلاح و تفاهم پس از جدايي	نساء/ 128
9	انتخاب حکم در اختلافات	نساء/ 35

ج ـ طلاق

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	بدترين روش	بقره/226ـ227
2	عده	بقره/228
3	نفقه زمان عده	طلاق/1و6
4	عده غير مدخوله	احزاب/49
5	پس از عده	بقره/231ـ232
6	ازدواج پس از عده	بقره/232
7	غصب امول مطلقه	نساء/20
8	طلاق بائن	بقره/229ـ230
9	مهرالمثل	بقره/236ـ237
10	بذل مال به مطلقه	بقره/241

اخلاق خانوادگي (خويشاواندن) (بايدها)

اخلاق اجتماعي (نبايدها)

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	کشتن انسان	انعام/151؛ نساء/2و93؛ مائده/32؛ بقره/178و179
2	دزدي	مائده/38
3	غش در معامله	مطففين/1ـ3
4	قرض ربوي	بقره/278ـ279
5	اختلاس	اعراف/29
6	تملک غير مشروع	نساء/29
7	خوردن مال يتيم	نساء/29
8	خيانت در راز و امانت	انفال/27
9	اذيت و آزار بدون سبب	احزاب/58
10	ستمگري	طه/111؛ شوراي/40؛ فرقان/19
11	حمايت از کار بد	مائده/2
12	دفاع از خائن	نساء/105ـ107
13	پيمان شکني	نحل/91؛ آل‌عمران/75و77
14	مکر و فريب	نساء/107ـ108
15	رشوه دادن	بقره/188
16	شهادت دروغ	حج/30
17	کتمان حق	بقره/159ـ283
18	سخن زشت	نساء/148ـ149
19	نهي کردن از منکرات	مائده/78ـ79
20	برخورد با فقير و يتيم	ضحي/8 و9
21	مسخره کردن	حجرات/11
رديف	خلق		مستندات قرآني
22	تحقير کردن ديگران	لقمان/18
23	تجسس	حجرات/12
24	غيبت و بهتان	همزه/1؛ حجرات/12؛ مجادله/9
25	زود تصديق کردن	حجرات/6
26	مداخله کردن در كار زيان‌آور	نساء/85
27	تهمت زنا	نور/4ـ5، 15ـ19 و 24ـ25

اخلاق اجتماعي (بايدها)

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	اداي امانت	نساء/58؛ بقره/283
2	نوشتن قرارداد در معاملات	بقره/282ـ283
3	وفاي به عهد	مائده/1؛ اسراء/34؛ بقره/177؛ رعد/3
4	اداي شهادت راست	انعام/152؛ نساء/135
5	اصلاح ذات البين	حجرات/10؛ انفال/1؛ نساء/114
6	ميانجيگري	نساء/85
7	دفاع از انسان‌هاي غير شرير	نساء/105و 107
8	عطوفت و مهرباني متقابل	فتح/29؛ مائده/54؛ بلد/18ـ17
9	احسان (به ويژه براي فقيران)	بقره/215؛ نساء/36
10	سودآور کردن اموال يتيمان	بقره/220
11	آزادي بندگان	بقره/177؛ بلد/12ـ13
12	فراهم کردن زمينه آزادي بردگان	توبه/60؛ نفوس/33؛ نساء/92؛ مائده/89
13	عفو و گذشت	آل‌عمران/134؛ شوري/37
14	بي‌تفاوت نماندن در برابر زشتي‌ها	شوري/39ـ43
15	دفع بدي با نيکي	رعد/22؛ فصلت/34
16	امر به معروف و نهي از منکر	مائده/2؛ آل‌عمران/10ـ11؛ توبه/122
17	نشر علم و دانش	مائده/67؛ ضحي/10ـ11؛ توبه/122
18	کرامت و برادري	آل‌عمران/187؛ بقره/159
19	برخورد برادرانه و کريمانه	حشر/9
20	دوستي با همه	آل‌عمران/119
رديف	خلق		مستندات قرآني
21	عدالت، رحمت و احسان	نحل/90
22	تمسک به حق	بقره/279
23	بخشش در حال توان‌گري	بقره/237؛ بقره/280
24	ايثار در حال نياز	حشر/9
25	ميانه روي در انفاق	بقره/219
26	وجوب انفاق در هر حال	طلاق/7
27	موارد انفاق	بقره/215و273؛ توبه/60
28	هدف انفاق	بقره/272 و 256؛ انسان/8ـ9؛ ليل/17
29	نوع انفاق	بقره/267؛ آل‌عمران/92
30	انفاق در نهان	بقره/271
31	خوش رفتاري با انفاق شونده	بقره/262ـ264 و266
32	سخاوت	توبه/103؛ بلد/11ـ16؛ بقره/245؛ منافقون/16ـ10؛ بقره/245؛ حديد/7؛ حشر/9؛ تغابن/16؛ بقره/274؛ بقره/261؛ ذاريات/16و19
33	بخل و گردآوري ثروت	همزه/1ـ4؛ ماعون/1ـ3و7؛ آل‌عمران/180؛ محمد/38؛ توبه/34ـ35؛ حازق/34ـ30؛ فجر/15ـ20؛ ن/17ـ33

اخلاق اجتماعي 2 (آداب)

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	اجازه گرفتن هنگام ورود به ديگري	همزه/1ـ4؛ ماعون/1ـ3و7؛ آل‌عمران/180؛ محمد/38؛ توبه/34ـ35؛ حاقه/30ـ34؛ مدثر/44ـ40؛ فجر/20ـ15؛ ن/17ـ33؛ نور/27ـ29و58ـ59
2	آهسته سخن گفتن و صدا نکردن بزرگان	حجرات/2ـ4
3	سلام به هنگام ورود	نور/61
4	پاسخ نيکو دادن به سلام	نساء/86
5	نيکو نشستن	مجادله/11
6	گفتگو درباره کارهاي خير	مجادله/9
رديف	خلق		مستندات قرآني
7	خوش زباني	اسراء/58
8	خداحافظي به هنگام خروج	نور/62

اخلاق دولت (بايدهاي داخلي)

الف ـ بايدهاي دولت با مردم

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	مشورت با مردم	آل‌عمران/159
2	اجراي تصميمات نهايي	آل‌عمران/159
3	رعايت عدالت	نساء/58
4	تأمين نظم	مائده/33ـ34
5	حفظ اموال عمومي	آل‌عمران/161
6	توزيع برابر ثروت‌هاي عمومي	حشر/7
7	تامين آزادي اقليت‌هاي مذهبي (در چهارچوب قانون)	مائده/42ـ48

ب ـ بايدهاي مردم با دولت

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	رعايت نظم و قانون	حشر/7
2	پيروي از حکومت	نساء/59
3	وحدت بر اساس مصالح کلي	آل‌عمران/103؛ روم/31ـ32
4	مشورت دهي در مسايل عمومي	شوري/36ـ38
5	دوري از فسادکاري	اعراف/56؛ رعد/25؛ بقره/205
6	آمادگي دفاع عمومي	انفال/60
7	پرهيز از دوستي و ارتباط با دشمنان	ممتحنه/1،8و9؛ مجادله؛ آل‌عمران/38
8	مراجعه به نهادهاي رسمي و پرهيز از شايعه پراکني	نساء/83

اخلاق دولت (بايدهاي خارجي = روابط خارجي)

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	وفا به پيمان‌ها و ميثاق‌ها	مائده/1
2	مقابله قاطعانه با خيانت	انفال/58
3	وفا به شروط	نحل/91ـ92
4	برادري مقدس انساني	نساء/1؛ حجرات/13
5	پيشگام نشدن در تجاوز	مائده/2
6	متارکه جنگ در ماه‌هاي حرام	توبه/36
7	متارکه جنگ در اماکن مقدس	بقره/191
8	دفاع از جان	نساء/91؛ حج/93
9	حمايت از مستضعفين	نساء/75
10	حدوود و شرايط جنگ	بقره/190
11	پرهيز از فرار در برابر تجاوزگران	انفال/15
12	استقامت و اتحاد	انفال/45و46
13	صبر و همياري	آل‌عمران/200 و 139
14	نترسيدن از مرگ	آل‌عمران/154،156،171ـ174؛ نساء/77ـ78
15	هوشياري در برابر توطئه دشمنان	بقره/191و217
16	تسليم دشمن نشدن	محمد/35؛ بقره/192ـ193؛ انفال/61ـ63؛ مائده/1

اخلاق ديني (بايدها)

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	ايمان به خدا و حقايق وحياني	بقره/177؛ نساء/136
2	دوستي خداوند	مائده/54؛ بقره/165
3	تسليم مطلق بودن در برابر خدا	نساء/66
4	تدبر در آيات الهي	اعراف/204؛ حجرات/2؛ ص/29؛ محمد/24؛ نساء/82
5	شکر نعمت‌هاي الهي	نحل/53؛ واقعه/63ـ74؛ قصص/71ـ72؛ زخرف/12ـ14؛ نحل/78
6	رضا به قضاي خداوند	بقره/155ـ157؛ بقره/214؛ عنکبوت/1ـ3
7	توکل بر خدا	آل‌عمران/60؛ توبه؛ زمر/38
8	نا اميد نشدن از رحمت خدا	يوسف/87؛ حجر/56
9	برحذر بودن از عذاب الهي	اعراف/97ـ99
10	واگذاري آينده به مشيت خداوند	کهف/23
11	وفاي به عهد الهي	توبه/75ـ77
12	پاسخ ندادن به اهانت‌هاي مشرکان به خدا	انعام/108
13	ترک همنشيني با استهزاء کنندگان به آيات خدا	انعام/68؛ نساء/140
14	بسيار سوگند نخوردن به خدا	بقره/244
15	نگهداري حرمت سوگند خود	مائده/89
16	ياد هماره خداوند	احزاب/41؛ حشر/19؛ زخرف/36
17	تسبيح و تکبير خداوند	احزاب/41ـ42؛ فتح/8ـ9
18	اداي نمازهاي واجب	نساء/103؛ روم/17ـ18؛ اسراء/78؛ بقره/238؛ اسراء/110
19	انجام حج	آل‌عمران/96ـ97؛ بقره/197؛حج/27ـ30و37
20	دعا در حال خوف و رجا	فرقان؛ اعراف/55ـ56؛ غافر/60
21	توبه به سوي خداوند	نور/31؛ نساء/110

پي‌نوشت‌ها

1. فروغي، محمد علي، سير حکمت در اروپا، چاپ اول، تهران، انتشارات کتاب فروشي زوار، 1/18/1384. 1344،1/18.

2. مکارم شيرازي، اخلاق در قران، چاپ سوم، قم، انتشارات نسل جوان، 1381، 1/101.

6. دراز، محمد عبدالله، دستور الاخلاق في القرآن، چاپ اول، بيروت، مؤسسة الرسالة،1393ه‍، 1973م، ص689-778.

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	احسان به پدرو مادر	نساء/36؛ اسرار/23ـ24؛ لقمان/14ـ15
2	احترام به زندگي فرزندان	نساء/151؛ اسرار/31؛ تکوير/8،9و14
3	تربيت اخلاقي فرزندان و خانواده	احزاب/59؛ تحريم/6

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	انفاق به خويشاوندان دور	روم/38
2	وصيت به خويشاوندان نزديک	بقره/180
3	عموميت ارث به همه	نساء/7
4	قانون تقسيم ارث	نساء/12و176
5	ارث فضل الاهي است و نه حق	نساء/32

رديف	خلق	مستندات قرآني
1	کوشش براي حسن روابط	توبه/128
2	دعوت مسالمت‌آميز به اسلام	نحل/125؛ عنکبوت/46
3	پرهيز از تحميل ديدگاه‌ها	بقره/256؛ غاشيه/21ـ22
4	پرهيز از تيره کردن روابط	انعام/108
5	حسن همجواري	ـــ

اصول مسائل اخلاقي در قرآن

محمود ارزگاني

1. ديدگاه سقراطي افلاطوني

اخلاق فردي (بايدها)

اخلاق فردي (نبايد‌ها)

اخلاق فردي

اخلاق خانوادگي (بايدها)

بايدهاي ميان زن و شوهر

ب ـ روابط زن و شوهر

ج ـ طلاق

اخلاق خانوادگي (خويشاواندن) (بايدها)

اخلاق اجتماعي (نبايدها)

اخلاق اجتماعي (بايدها)

اخلاق اجتماعي 2 (آداب)

اخلاق دولت (بايدهاي داخلي)

الف ـ بايدهاي دولت با مردم

ب ـ بايدهاي مردم با دولت

اخلاق دولت (بايدهاي خارجي = روابط خارجي)

اخلاق ديني (بايدها)

پي‌نوشت‌ها